Harderwijk, 16 november 2006: Harrie Scholtmeijer

He Veluws Woordenboek, deel 2 , over de mens, is jonk wördn. Dat zeeën ze vroger as d’r iene geboren was. En dan zagen zo’n kleine, en dan was ‘t: ach, wat een kakkelobbesjen. Dat noteerde Van Schothorst in 1904, in zien proefschrift over ‘t Veluws, mit Barneveld as zwaortepunt. Goed honderd jaor laoter kump ‘t woord an de andere kant van de Veluwe nog veur, in Oldebroek en Wezep, as kakkedobbesien. Dat is een zugeling. Afgelopen zaoterdag had het dagblad Trouw in zien wekelijkse taalquiz het woord kakkelobbes, en dan mos-ie raoden wat de goeie betekenis was, Dät bleek ‘sufferd’ te wezen, en a-j in Van Dale kieken bie kakkelobbes, staot er” nietsnut, lomperd’. Wees dus veurzichtig a’j mit de krentenwegge op kraomvisite gaot, en teeng de jonge olders zegt: wat ‘n kakkelobbes hebben uule ekregen. Maor ja, ie wetn ok niet hoe ze reageren a-j zegt wat een schruwentjen (Klarenbeek), of wat ‘n mooi tittekind (Lieren). Vrogger was dat woord tit neutraal, terwijl dat noe wat platvloers is.
Wiele kunnen ook zeggen: wat ‘n aordig deerntjen of wat ‘n aordig jonchien. En as ‘t nog klein is, ku-j bie een deerntje zeggen: wat een fiene ziepse, wat een tunekrupertjen,wat een schiersje of wat ’n girmpje. Mar’n girmpje is altied wat schrao, wat maoger, ze zegt ok wel ‘n schraoje girm. Maor dat ku’j van een boek van meer as 300 bladzieden (want zoveule hef dit nieje boek d’r) niet zeggen, ok al is ‘t ok weer niet direkt een gofferd, een meulenpeerd of een häöbel van een boek.
Ik nuumde zonet het woord tunekrupertjen veur een klein deerntjen, maor eigenlijk is een tunekrupertjen een bepaold veugeltjie, namelijk een winterkoninkje. Dat zeggen ze in Ermelo. In Apeldoorne kennen ze het woord tukker, en dat is niet alleen een jong meisje, maor ok een kneu of een distelvink, ok weer een veugeltjen dus.
De woorden tunekrupertjen en en tukker hebben dus twee betekenissen (en misschien wel drie, want ‘n tukker is ok ‘n Twent), en dat kump vaker veur. Hoed is het vel, de huud, maor ok het hele lichaam, aj zeggen: ik bin wat sloerig in de hoed, ik vuul mie zo riebelig, ik voel m’n eigen zo gurrechies. Maor ‘n hoed is ok gewoon een hoed, een hoge zieje, een kachelpuup, een garriballi, een kepothuudjen of een hallelujahoed. Dat leste zeejen ze in Velp veur een hoedje van een heilsoldate, en dat dut mie denken an de dominee die as een alpinopet een ‘petje van godzaligheid’ nuumde. Die zal wel niet eweten hebben hoe as dat steeltjen bovenop de alpinopet heette, want dat wördt een vluuk of een vleuk enuumd. Hoe koomm ze an dat woord vluuk? Soms hef men zo’n hekel an vluken, dat ok t woord vluuk taboe wördt. Een goed Veluws woord veur vluuk is knup: mit ‘n knup der bovenop zei’e….Vervolgens bin der mensen die van elke knup weer vluuk gaon maoken, ok van de knuppen die van oorsprong geen vluuk binnn, zoas de knup van een alpinopet. Een vluuk is een knup en een knup is een vluuk. Ku’j ‘t nog volgen of giet het oe boaven de alpinopet? Trouwens, een alpinopet werd ok wel een klemblaore enuumd. En tegen een klemblaore zeejen ze dan weer: alpinopet…..
En oaver meerdere betekenissen espreuken: As ‘n vrouwe zonder hoed naor de karke ging, dan gung ze “bloot naor de kaark”…
Kan ien woord verschillende betekenissen hebben, het is ok heel gebrukelijk dat één betekenis verschillende woorden hef. Neem het woord veur mond. Het verschil mond, mongd en moengd is een dialectverschil, en het is niet zo vreemd da’we die in een regionaal woordenboek tegenkomen. Maor tussen de woorden snebbe, räötel, roeperd, klep, laodkleppe, vreetkleppe, broodmeule, hooischure zit een verschil in gevoels- en gebruuksweerde. Hoe minder in aanzien, hoe meer woorden in ‘t plat. Ik zal hier niet alle dialectwoorden veur de geslachsdeeln, achterwaark of borsten numen, um reden van wellevendheid, en umdet ik volgens ‘t pergramma maor twintig menuten de tied hebbe.
Dan maar de woorden veur slappe koffie: slootwaoter, geutwaoter, vaotwaoter, waoterkoffie, broodkoffie, luiewievenkoffie, sloeterkoffie, slempe, slappe sjoekse, sloeterkoeffie, klotennat, bakkie pleur, fiezelfoezel. Dat leste döt denken an foezel ‘slechte jenever’.
En aover jenever: biezunder vun ik ok dat veur citroenjenever in de ene plaots gaelen wördt ezegd, en in de andere plaots greuntjen. En dan hebben ze het ok nog over ceebeetjen as ze citroenjenever bedoelen, wat ok weer ampät is, want de afkorting ceebee betekent eigenlijk citroenbrandewien. En dat wördt ok wel schilletjen of fladderak enuumd, maor fladderak is vake citroenbraandewien mit suker. Maor feitelijk was een aparte naam veur een gesukerd drankie nargens veur neudig, want alles was zuute. De likeur, die zo zuut was, dat-e pik-an-de-lippe enuumd wödde. En de wien, dat was Saomos, of e noe van Saomos kwam of niet, maor het was wel altied zuute wien. De advocaat, die kippenlikeur enuumd wödde. Die drunken ze niet, maor die wördde egaeten, zoas de name vreetlikeur al angaf. En meestieds deur de vrouwluu, en, zo zeeën ze in Vaossen, ok deur de pastoor as-e de kippen verkoch hef. Maor ok de manluu wussen wel raod mit zute drank. In de borrel mos suker, een borrel zonder suker heette een stumpertien. Was suker te duur, dan deejen ze d’r ok wel stroop deur, maor feitelijk kreeg-ie dan klungeleulie, en as klungel veur iets staot, dan is ‘t niet best. Een klungelhorlozie is beveurbeeld het botterhorlozie, dat a’j kregen deur de bonnen te sparen die bie de botter zaten, of een klokzeephorlozie, of een kaarmeshorlozie, ewunnen op de kaarmes.
As er kaarmes was, aten ze stokvis, en anders wel bie de jaarmarkt. Dat was langs de Iessel zo. As ter tenminste karmes was. Meer naor ‘t westen hadden ze geen karmes, en aten ze de stokvis bie ‘t schapenscheren. Nog varder naor ‘t westen, an de Zuderzee, haddn ze varse vis en kwam de stokvis weinig op taofel. Vriedags vis eten gebeurde op de Veluwe weinig, alleen in een katholieke plaots as Vaossen kwam det veur. Daor aten ze op de andere dagen vleis, en asse ze een best stuk hadden, hadden ze heel wat in de linkervuuste. Dat woord vuuste is een biezunder woord. Het woordenboek bestaat uut drie afdelingen: het lichaam, eten en drinken, en kleding, en vuuste is het enige woord dat in alledrie de afdelingen veurkump: als gebalde hand, in de uutdrukking een best stuk vlees in de linkervuuste, en als vuust, in sommige plaatsen het woord voor wanten (of vuustwanten).
Bie het gedeelte over eten en drinken zit ok een hoofdstuk roken, en bie kleding heurt uterlijke verzörging. Daor he’k ook nog twee mooie woorden evunden, of eigenlijke getallen. Het eerste is 4711, en dan weet ule wel wat wat dat is, en in het hoofdstuk roken kump het woord 44 veur. Dat is pruumtabak, en dat wödde ok wel BZK enuumd, in een liedtien van Jan van Riemsdijk, en dat kump ok in ‘t boek veur. Trouwens, Jan van Riemsdijk staot in Veluws kostuum ok op een foto in het boek. Er is nog een artiestennaam in het boek te vienden, want Kees Schilperoort uut Apeldoorn nuumde zich Gait-Jan Kruudmoes, en op bladziede 190 kan ok t volk van buten de Veluwe lezen wat kruudmoes eigenlijk is.


Video Veluwe: De Cannenburgher Boerendansers

Onderschrift